สวัสดีครับน้องๆ หลายคนอาจจะเคยได้ยินคำว่า "ยาต้านไวรัส" โดยเฉพาะอย่างยิ่งในบริบทของผู้ที่ติดเชื้อ HIV ยาเหล่านี้มีความสำคัญมากๆ เพราะช่วยควบคุมเชื้อไวรัสและทำให้ผู้ติดเชื้อสามารถใช้ชีวิตได้อย่างปกติสุข วันนี้พี่จะมาเล่าเรื่องยาต้านไวรัสแบบเข้าใจง่ายๆ เหมือนพี่คุยกับน้องเลยนะ

ยาต้านไวรัสคืออะไร? ทำไมต้องกิน?

ยาต้านไวรัส (Antiretroviral drugs หรือ ARV) คือยาที่ใช้ในการรักษาผู้ติดเชื้อ HIV หรือ Human Immunodeficiency Virus ซึ่งเป็นไวรัสที่ทำลายระบบภูมิคุ้มกันของร่างกายเรา เมื่อภูมิคุ้มกันอ่อนแอลง เราก็จะเสี่ยงต่อการติดเชื้อต่างๆ ได้ง่ายขึ้น

ทำไมต้องกินยาต้านไวรัส? ยาต้านไวรัสไม่ได้กำจัดเชื้อ HIV ให้หายไปจากร่างกาย แต่ช่วยลดปริมาณไวรัสในเลือด (Viral Load) ให้น้อยลงมากๆ จนตรวจไม่เจอ หรือที่เรียกว่า undetectable viral load เมื่อไวรัสในร่างกายน้อยลง ระบบภูมิคุ้มกันก็จะแข็งแรงขึ้น และเราก็จะไม่ป่วยเป็นโรคแทรกซ้อนต่างๆ

การกินยาต้านไวรัสอย่างสม่ำเสมอตามที่คุณหมอสั่งจึงสำคัญมากๆ นอกจากจะช่วยให้สุขภาพเราดีขึ้นแล้ว ยังช่วยลดโอกาสในการแพร่เชื้อ HIV ไปสู่คนอื่นๆ ด้วยนะ

ยาต้านไวรัสทำงานยังไง?

• ยาต้านไวรัสแต่ละชนิดมีกลไกการทำงานที่แตกต่างกัน แต่โดยรวมแล้วจะเข้าไปขัดขวางวงจรชีวิตของ HIV ทำให้ไวรัสไม่สามารถแบ่งตัวและแพร่กระจายไปในร่างกายได้
• ยาบางชนิดจะเข้าไปขัดขวางการเข้าสู่เซลล์ของ HIV บางชนิดจะขัดขวางการสร้าง DNA ของไวรัส และบางชนิดจะขัดขวางการประกอบร่างของไวรัส
• การใช้ยาหลายชนิดร่วมกัน (สูตรยา) จะมีประสิทธิภาพมากกว่าการใช้ยาชนิดเดียว เพราะจะช่วยลดโอกาสที่ไวรัสจะดื้อยา

ใครบ้างที่ต้องกินยาต้านไวรัส?

ตามแนวทางการรักษาของกระทรวงสาธารณสุข ผู้ที่ควรเริ่มยาต้านไวรัสคือ:

• ผู้ติดเชื้อ HIV ทุกคนที่มีความพร้อม ไม่ว่าจะมีระดับ CD4 เท่าไหร่ (CD4 คือเซลล์เม็ดเลือดขาวชนิดหนึ่งที่เป็นตัวบ่งชี้สถานะภูมิคุ้มกัน) โดยเฉพาะอย่างยิ่งผู้ที่มี CD4 ต่ำกว่า 500
• ผู้ติดเชื้อ HIV ที่ป่วยเป็นวัณโรค โดยจะมีการพิจารณาเริ่มยาต้านไวรัสควบคู่ไปกับการรักษาวัณโรค ขึ้นอยู่กับระดับ CD4

การตัดสินใจว่าจะเริ่มยาต้านไวรัสเมื่อไหร่เป็นเรื่องที่ต้องคุยกับคุณหมอ เพราะคุณหมอจะพิจารณาจากปัจจัยหลายอย่าง เช่น สุขภาพโดยรวม ระดับ CD4 ปริมาณไวรัสในเลือด และความพร้อมของแต่ละคน

CD4 คืออะไร? ทำไมต้องสนใจ?

CD4 คือเซลล์เม็ดเลือดขาวชนิดหนึ่งที่เป็นส่วนสำคัญของระบบภูมิคุ้มกันของเรา HIV จะเข้าไปทำลายเซลล์ CD4 ทำให้ระบบภูมิคุ้มกันอ่อนแอลง

การตรวจนับ CD4 เป็นประจำจะช่วยให้เราทราบว่าระบบภูมิคุ้มกันของเราแข็งแรงแค่ไหน และจำเป็นต้องเริ่มยาต้านไวรัสหรือยัง โดยทั่วไปแล้ว คนที่มี CD4 ต่ำกว่า 200 จะถือว่ามีภูมิคุ้มกันบกพร่อง และเสี่ยงต่อการติดเชื้อฉวยโอกาสต่างๆ

สูตรยาต้านไวรัสพื้นฐานที่ควรรู้

สูตรยาต้านไวรัสที่ใช้กันทั่วไปในประเทศไทยตามแนวทางการรักษาของกระทรวงสาธารณสุขคือ:

TDF + 3TC/FTC + EFV

ตัวยาแต่ละตัวคืออะไร?

• TDF (Tenofovir Disoproxil Fumarate): เป็นยาที่ช่วยยับยั้งการทำงานของเอนไซม์ที่จำเป็นต่อการสร้าง DNA ของไวรัส
• 3TC (Lamivudine) / FTC (Emtricitabine): เป็นยาที่ออกฤทธิ์คล้ายกัน ช่วยยับยั้งการสร้าง DNA ของไวรัส
• EFV (Efavirenz): เป็นยาที่ช่วยยับยั้งการทำงานของเอนไซม์ที่จำเป็นต่อการแบ่งตัวของไวรัส

ในกรณีที่ไม่สามารถใช้สูตรพื้นฐานได้ คุณหมออาจพิจารณาใช้สูตรยาอื่น เช่น AZT + 3TC + NVP หรือ ABC + 3TC + NVP หรือ LPV/r หรือ ATV/r ทั้งนี้ขึ้นอยู่กับดุลยพินิจของคุณหมอ

ทำไมต้องมีหลายสูตรยา?

การมียาหลายสูตรเป็นสิ่งที่ดี เพราะช่วยให้คุณหมอสามารถปรับสูตรยาให้เหมาะสมกับแต่ละคนได้ เช่น ในกรณีที่ผู้ป่วยมีอาการแพ้ยา หรือมีภาวะดื้อยา

นอกจากนี้ การมียาหลายสูตรยังช่วยให้เราสามารถรับมือกับการเปลี่ยนแปลงของเชื้อไวรัสได้ เพราะเชื้อไวรัสสามารถกลายพันธุ์และดื้อยาได้ตลอดเวลา

จะเกิดอะไรขึ้นถ้าเชื้อ HIV ดื้อยา?

การดื้อยาหมายถึงการที่เชื้อ HIV สามารถเปลี่ยนแปลงตัวเองจนยาต้านไวรัสไม่สามารถออกฤทธิ์ได้ ทำให้ยาที่เคยกินไม่ได้ผล

อะไรคือสาเหตุของการดื้อยา? สาเหตุหลักคือการกินยาไม่สม่ำเสมอ การขาดยาแม้เพียงไม่กี่วันก็สามารถทำให้เชื้อไวรัสเพิ่มจำนวนขึ้นและมีโอกาสกลายพันธุ์ได้

จะรู้ได้ยังไงว่าเชื้อดื้อยา? คุณหมอจะทำการตรวจเลือดเพื่อดูว่าเชื้อ HIV ในร่างกายของเราดื้อยาตัวไหนบ้าง ถ้าพบว่าเชื้อดื้อยา คุณหมอก็จะปรับสูตรยาให้ใหม่

จะป้องกันการดื้อยาได้ยังไง?

• กินยาให้ตรงเวลาทุกวัน: ตั้งนาฬิกาปลุกหรือใช้แอปพลิเคชันช่วยเตือนความจำ
• อย่าขาดยา: ถ้าลืมกินยา ให้กินทันทีที่นึกขึ้นได้ แต่ถ้าใกล้เวลากินยาครั้งต่อไปแล้ว ให้ข้ามไปกินยาครั้งต่อไปได้เลย
• ปรึกษาคุณหมอหรือเภสัชกร: ถ้ามีปัญหาในการกินยา เช่น มีผลข้างเคียง หรือไม่สะดวกที่จะกินยาตามเวลาที่กำหนด

ผลข้างเคียงของยาต้านไวรัสที่ต้องระวัง

ยาต้านไวรัสก็เหมือนยาทั่วไป คืออาจมีผลข้างเคียงเกิดขึ้นได้ แต่ผลข้างเคียงที่เกิดขึ้นมักไม่รุนแรงและสามารถจัดการได้

ผลข้างเคียงที่พบบ่อย เช่น คลื่นไส้ อาเจียน ท้องเสีย ปวดหัว อ่อนเพลีย ผื่นคัน นอนไม่หลับ

ถ้ามีผลข้างเคียงเกิดขึ้น อย่าเพิ่งตกใจ ให้ปรึกษาคุณหมอหรือเภสัชกร เพราะคุณหมออาจสามารถปรับสูตรยาหรือให้ยาบรรเทาอาการได้

จะรับมือกับผลข้างเคียงยังไงดี?

• กินยาพร้อมอาหาร: ช่วยลดอาการคลื่นไส้
• พักผ่อนให้เพียงพอ: ช่วยลดอาการอ่อนเพลีย
• ดื่มน้ำมากๆ: ช่วยลดอาการท้องเสีย
• หลีกเลี่ยงแอลกอฮอล์และบุหรี่: เพราะอาจทำให้อาการแย่ลง

ใช้ชีวิตให้มีความสุข ถึงแม้จะมี HIV

การติดเชื้อ HIV ไม่ได้หมายความว่าชีวิตจะจบสิ้น เรายังสามารถใช้ชีวิตได้อย่างมีความสุขและมีสุขภาพดีได้ เพียงแค่ดูแลตัวเองให้ดี กินยาอย่างสม่ำเสมอ และไปพบคุณหมอตามนัด

สิ่งสำคัญคือการยอมรับและเข้าใจในสถานะของตัวเอง เปิดใจคุยกับคนที่ไว้ใจได้ และเข้าร่วมกลุ่มสนับสนุนผู้ติดเชื้อ HIV เพื่อแลกเปลี่ยนประสบการณ์และกำลังใจ

อย่าลืมว่าเราไม่ได้อยู่คนเดียวนะ มีคนพร้อมที่จะช่วยเหลือและสนับสนุนเราเสมอ

คำแนะนำเพิ่มเติมเพื่อสุขภาพที่ดี

• กินอาหารที่มีประโยชน์: เน้นผัก ผลไม้ และโปรตีน
• ออกกำลังกายสม่ำเสมอ: ช่วยให้ร่างกายแข็งแรงและจิตใจแจ่มใส
• นอนหลับให้เพียงพอ: ช่วยให้ร่างกายซ่อมแซมตัวเอง
• จัดการความเครียด: หาทางผ่อนคลาย เช่น ทำสมาธิ ฟังเพลง หรือทำกิจกรรมที่ชอบ
• ตรวจสุขภาพเป็นประจำ: ช่วยให้ตรวจพบปัญหาได้ตั้งแต่เนิ่นๆ

ขอเป็นกำลังใจให้น้องๆ ทุกคนที่กำลังเผชิญกับความท้าทายนี้นะครับ อย่าท้อแท้ และอย่าลืมว่า Lovecare Station พร้อมเป็นเพื่อนที่คอยให้คำปรึกษาและสนับสนุนน้องๆ เสมอ หากมีข้อสงสัยหรือต้องการพูดคุยเพิ่มเติม สามารถติดต่อเราได้เลยนะครับ